Od podziemnych miast wykutych w soli, przez największy ceglany zamek na świecie, aż po jedną z najstarszych puszcz Europy. Skarby UNESCO Polski są naprawdę imponujące i bardzo różnorodne. W tym przewodniku znajdziesz 17 powodów by ruszyć w podróż do renesansowego idealnego miasta, neolitycznych kopalni sprzed 5000 lat, a także do drewnianych cerkwi jak z bajki.
Zamość – najpiękniejsze idealne miasto w Polsce na liście UNESCO
Zamość to jedno z najpiękniejszych miast w Polsce, wpisane w 1992 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako doskonale zachowany przykład renesansowego „miasta idealnego”. Zostało założone w XVI wieku przez kanclerza Jana Zamoyskiego i zaprojektowane przez włoskiego architekta Bernarda Moranda.
Najważniejszą atrakcją miasta jest Rynek Wielki z imponującym ratuszem i charakterystycznymi, kolorowymi kamienicami ormiańskimi. Warto odwiedzić również Akademię Zamojską oraz rozległe fortyfikacje bastionowe, należące do najlepiej zachowanych w Europie. Zamość zachwyca nie tylko zabytkami, lecz także niepowtarzalną atmosferą miasta, w którym historia, architektura i kultura tworzą spójną całość.
Toruń – miasto Kopernika i perła średniowiecznej architektury UNESCO
Toruń to jedno z najcenniejszych historycznych miast w Polsce. Wpisane w 1997 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako wybitnie zachowany zespół średniowiecznej architektury miejskiej. Miasto rozwinęło się w XIII wieku jako ważny ośrodek handlowy Hanzy, a jego układ urbanistyczny i zabudowa do dziś oddają potęgę bogatego miasta kupieckiego.
Toruń może pochwalić się aż 300 zabytkami z przepięknym Ratuszem, Krzywą Wieżą, ruinami zamku czy potężną Katedrą. Znajdziesz tu też nowoczesne atrakcje, jak interaktywne Muzeum Mikołaja Kopernika, pachnące cynamonem Muzeum Toruńskiego Piernika, czy też zaskakujący Dom Toruńskich Legend. Miasto najpiękniej prezentuje się nocą z przeciwległego brzegu Wisły, która niczym lustro odbija jego średniowieczne skarby.
Kraków – królewskie miasto jako pierwsze na liście UNESCO Polska
Kraków to jedno z najważniejszych miast historycznych Europy, od 1978 roku na liście UNESCO jako jedno z pierwszych na świecie. Dawna stolica Polski przez wieki była centrum politycznym, kulturalnym, a także naukowym kraju. Sercem Krakowa jest Stare Miasto z największym Rynkiem w Polsce, a także Sukiennicami i Kościołem Mariackim ze słynnym ołtarzem Wita Stwosza.
Nad miastem góruje Wawel z Zamkiem Królewskim i Katedrą, czyli miejscem koronacji i pochówku polskich królów. Wyjątkową częścią wpisu UNESCO jest także Kazimierz, dawna dzielnica żydowska o niepowtarzalnej atmosferze. Kraków zachwyca różnorodnością zabytków, żywą kulturą i historią, która od wieków kształtuje to miasto.
Warszawa – jedyne miasto wpisane na UNESCO po odbudowie
Stare Miasto w Warszawie to jedyny przypadek na liście UNESCO, gdzie wpisano całkowicie zrekonstruowane miasto. Zniszczone w 85–90% podczas Powstania Warszawskiego i II wojny światowej, zostało odbudowane z ruin z niesamowitą pieczołowitością – cegiełka po cegiełce, według przedwojennych planów i zdjęć. To dzięki sile odbudowy, Warszawa w 1980 roku znalazła się na liście UNESCO.
Sercem wpisu jest warszawskie Stare Miasto z Rynkiem, Zamkiem Królewskim i katedrą św. Jana. Kolorowe kamienice, mury obronne i wąskie uliczki oddają klimat dawnej stolicy, mimo że niemal w całości powstały od nowa po wojnie. Warszawa wyróżnia się na tle innych miast UNESCO przede wszystkim historią odbudowy, uznaną na świecie za fenomen o wyjątkowej wartości.
UNESCO Polska – mapa wszystkich wpisów
Królewskie kopalnie soli UNESCO w Wieliczce i Bochni
Kopalnia Soli „Wieliczka” to jeden z najsłynniejszych zabytków UNESCO Polski i świata, który rocznie odwiedza ponad 2 mln turystów. Została wpisana na listę jako drugi w kraju obiekt w 1978 roku. Przez ponad 700 lat była jednym z najważniejszych ośrodków wydobycia soli kamiennej w Europie.
Podziemny kompleks zachwyca labiryntem korytarzy, komór i szybów rozciągających się na wielu poziomach. Najbardziej znanym miejscem kopalni jest Kaplica św. Kingi, w całości wykuta w soli i ozdobiona solnymi rzeźbami, żyrandolami oraz płaskorzeźbami. Wieliczka to nie tylko zabytek, ale również dzieło sztuki, które zachwyca odwiedzających z całego świata.
Kopalnia Soli w Bochni to najstarsza kopalnia soli kamiennej w Polsce, której początki sięgają XIII wieku. W 2013 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, jako część wspólnego wpisu „Kopalnia Soli Wieliczka i Kopalnia Soli Bochnia”.
Bochnia zachwyca przede wszystkim autentycznością! Zachowały się tu oryginalne wyrobiska, długie szyby oraz surowe komory. Jedną z największych atrakcji jest Podziemna Trasa z multimediami przeprawą łodzią po zalanym solanką korytarzu, a także podziemna ciuchcia. Imponującym miejscem jest Komora Ważyn, w której znajduje się boisko sportowe.
Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach i Sztolnia Czarnego Pstrąga
Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach to jeden z najmłodszych wpisów UNESCO Polska z 2017 roku. „Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach” to nie tylko kopalnia, ale cały rewolucyjny system, który w XVIII–XIX wieku pozwolił wydobywać kruszce na skalę światową.
Multimedialne muzeum na powierzchni pokazuje historię „gorączki srebra”. Natomiast podczas zwiedzania schodzisz 40 metrów w głąb ziemi do zimnego i wilgotnego labiryntu korytarzy dawnej kopalni „Fryderyk”. Możesz tu poczuć prawdziwy ciężar pracy górników. Dodatkową atrakcją jest podziemny spływ łodziami wśród górniczych opowieści i legend.
Krzemionki Opatowskie – neolityczne kopalnie krzemienia pasiastego
Krzemionki Opatowskie to jedyny wpis na liście UNESCO, który przenosi nas aż o kilka tysięcy lat wstecz. To największy i najlepiej zachowany kompleks neolitycznych kopalni krzemienia na świecie! Wpisany na Listę UNESCO Polska w 2019 roku jako „Krzemionkowski Region Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia Pasiastego”.
To właśnie tu, w Górach Świętokrzyskich między 3900 a 1600 r. p.n.e. prehistoryczni górnicy wydobywali krzemień pasiaty. Wyjątkowy surowiec, z którego robiono topory, narzędzia i ozdoby. Produkty z Krzemionek trafiały w najodleglejsze zakątki Europy! Podczas zwiedzania masz okazję przemierzyć podziemną trasę neolitycznych chodników i komór, zobaczyć oryginalne szyby, czy też w multimedialny sposób poznać fenomen krzemienia pasiastego.
Zamek w Malborku – największy gotycki zamek w Europie
Zamek w Malborku to nasz rekordzista na liście UNESCO. Jest on największym na świecie gotyckim zamkiem zbudowanym z cegły! Został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1997 roku jako arcydzieło architektury obronnej i rezydencjonalnej późnego średniowiecza. Cały kompleks zajmuje ponad 21 hektarów powierzchni i składa się z trzech części: Zamku Wysokiego, Średniego oraz Przedzamcza.
Podczas zwiedzania masz okazję przemierzyć trasę historyczną przez krużganki, dziedzińce i komnaty. Zobaczyć Wielki Refektarz z gwiaździstym sklepieniem, Pałac Wielkich Mistrzów czy też Kaplicę Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim. Zamek w Malborku to portal do epoki krzyżackich wypraw, gdzie na każdym kroku czujesz powiew historii i geniusz gotyckiej inżynierii.
Auschwitz-Birkenau – miejsce pamięci i przestrogi na liście UNESCO Polska
Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau to jedyny wpis na liście UNESCO w Polsce, który dokumentuje jedną z największych tragedii ludzkości. Nazistowski obóz koncentracyjny to przede wszystkim symbol okrucieństwa II wojny światowej i największy w Europie kompleks obozów zagłady, gdzie zamordowano ponad 1,1 miliona osób.
Obóz główny (Auschwitz I) powstał w 1940 roku jako obóz koncentracyjny. Natomiast Birkenau (Auschwitz II) w 1941–1942 jako centrum masowej eksterminacji z komorami gazowymi i krematoriami. Podczas zwiedzania masz okazję przejść przez bramę z cynicznym napisem „Arbeit macht frei”, zobaczyć bloki więzienne, cele czy też wystawy osobistych przedmiotów ofiar (jak buty, walizki, zdjęcia). To nie jest typowa atrakcja turystyczna, ale lekcja historii, która przypomina o potrzebie tolerancji i pokoju.
Hala Stulecia – nowoczesny cud UNESCO we Wrocławiu
Hala Stulecia we Wrocławiu to jedyny wpis na liście UNESCO w Polsce, który przedstawia arcydzieło nowoczesnej inżynierii. To właśnie tu, w parku Szczytnickim, w 1913 roku Max Berg zbudował rewolucyjną konstrukcję z żelbetu i stali. Kopuła o średnicy 67 metrów była wówczas największą na świecie halą bez wewnętrznych podpór! Symbolizuje to wielki przełom XX wieku, odważną architekturę i postęp technologiczny.
Podczas zwiedzania masz okazję zwiedzić multimedialne centrum i poznać niezwykła historię innowacyjnego projektu Hali Stulecia. Dodatkowo zobaczysz jej ogromną przestrzeń pod monumentalną kopułą. Tuż obok hali stoi Pawilon Czterech Kopuł, a w nim Muzeum Sztuki Współczesnej. Nie przegap również największej w Polsce fontanny multimedialnej. Hala wciąż jest w pełni funkcjonalna i to po ponad 110 latach.
Kalwaria Zebrzydowska – Polska Jerozolima na liście UNESCO
Kalwaria Zebrzydowska to jedyny wpis na liście UNESCO Polska, który jest zarówno manierystycznym zespołem architektonicznym, jak i parkiem pielgrzymkowym. To właśnie tu, na wzgórzach góry Żar na początku XVII wieku wojewoda Mikołaj Zebrzydowski stworzył „Polską Jerozolimę”. W jego skład wchodzi bazylika Matki Bożej Anielskiej, klasztor bernardynów oraz 42 kaplice.
Podczas zwiedzania wędrujesz malowniczymi ścieżkami Dróżek Pana Jezusa i Dróżek Matki Bożej. Niezwykłym zabytkiem jest bazylika z obrazem Matki Bożej Kalwaryjskiej oraz część klasztorna kompleksu. W czasie wielkanocnym odbywają się tu autentyczne przedstawienia misteria Męki Pańskiej. Kalwaria Zebrzydowska to nie tylko zabytek, ale wciąż żywe miejsce wiary, gdzie kult religijny i architektura tworzą jedną całość.
Polska Puszcza Białowieska – ostatni pierwotny las Europy na liście UNESCO
Puszcza Białowieska to jedyny wpis na liście UNESCO w Polsce, który chroni ostatni fragment prawdziwej prastarej puszczy nizinnej Europy. Na pograniczu Polski i Białorusi przetrwał jeden z najstarszych lasów Europy. Tutejsze drzewa liczą średnio po 400–500 lat i wciąż są nieskażone przez człowieka.
Dziś możemy zwiedzać to niezwykłe miejsce, choć wstęp do rezerwatu ścisłego jest możliwy tylko z przewodnikiem! Jednak dla turystów dostępne są również ścieżki przyrodnicze jak Żebra Żubra, Szlak Dębów Królewskich czy też Miejsce Mocy. Nie przegap rezerwatu Pokazowego Żubrów oraz trasy rowerowej do Topiło. Puszcza Białowieska to nie tylko las, ale miejsce, gdzie natura rządzi się własnymi prawami od tysięcy lat.
Park Mużakowski UNESCO – największy park angielski w Europie
Park Mużakowski to wspólny obiekt Polski i Niemiec na liście UNESCO, który jest transgranicznym arcydziełem sztuki ogrodowej w stylu angielskim. W latach 1815–1845 książę Hermann von Pückler-Muskau stworzył nad Nysą Łyżycką utopijny park o powierzchni ponad 700 ha, który dziś rozciąga się po obu stronach granicy.
Podczas zwiedzania spacerujesz krętymi alejkami, mijasz mosty, pawilony, sztuczne ruiny i stawy. Wszystko jest harmonijnie wkomponowane w krajobraz. Nie przegap Nowego Zamku w Bad Muskau, mostu podwójnego nad Nysą czy też punktu widokowego na Wzgórzu Pücklera. To nie tylko park, ale wizja idealnego, romantycznego krajobrazu XIX wieku, gdzie natura i sztuka tworzą jedną całość.
Drewniane kościoły południowej Małopolski UNESCO
Drewniane kościoły południowej Małopolski (i podkarpacia) stanowią drugie najstarsze skupisko drewnianych świątyń w Europie (zaraz po klepkowych świątyniach Norwegii). Każda z 6 świątyń jest niezwykle cenna historycznie i ciekawa architektonicznie.
- Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej powstał ok. 1500 r. Wyróżnia się piękną, gotycką polichromią, która pokrywa nie tylko ściany i sufit, ale również ambonę, konfesjonał i chór, a nawet ławki. Ma harmonijną sylwetkę z gontowym dachem oraz najstarszą przykościelną wieżę.
- Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej zbudowany został ok. 1480–1500 r. Ma charakterystyczną, smukłą sylwetkę z pochyłym dachem i jako nieliczny nie ma wieży zachodniej. Wnętrze zachwyca niespotykanym tryptykiem w ołtarzu głównym, polichromią na suficie oraz barokowymi rzeźbami.
- Kościół Wszystkich Świętych w Bliznem stoi na wzniesieniu otoczonym starodrzewem oraz drewnianym ogrodzeniem z murowanymi kapliczkami. Świątynia pochodzi z końca XV w. Wyróżnia się bogatą, renesansową polichromią z 1650 r. Tworzą ją biblijne sceny i motywy roślinne oraz unikatowe malowidła na stropie i ścianach.
- Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim pochodzi z ok. 1490–1500 r. Słynie z najstarszej i najlepiej zachowanej polichromii w Polsce! Zobaczysz tu setki motywów geometrycznych i roślinnych w intensywnych kolorach.
- Kościół Nawiedzenia NMP i św. Michała Archanioła w Haczowie jest jest największym gotyckim drewnianym kościołem w Europie. Dodatkowo jest też jednym z najstarszych kościołów drewnianych konstrukcji zrębowej w Polsce, pochodzi z I poł. XV w.
- Kościół św. Filipa i Jakuba w Sękowej to świątynia zbudowana w 1520 roku. Do dziś wyróżnia się sięgającym ziemi dachem, czyli sobotami. Wnętrze jest dość skromne, bo podczas I wojny światowej belki ścian służyły jako okopy na froncie, a w kościele urządzono stajnie. Po latach odbudowy i konserwacji świątynia wciąż prezentuje się bardzo klimatyczne.
Kościoły Pokoju UNESCO w Jaworze i Świdnicy – barokowe cuda z drewna i gliny, które mieszczą tysiące wiernych
Kościół Pokoju pw. Ducha Świętego w Jaworze to barokowa, ewangelicka świątynia o konstrukcji szachulcowej. Jest to jedna z największych drewnianych budowli sakralnych w Europie. Wnętrze wyróżnia barokowy wystrój, liczne empory (balkony), malowidła przedstawiające sceny biblijne i herby, a także zabytkowe organy. Wzniesiony został w latach 50. XVII wieku w wyniku pokoju westfalskiego, który zezwalał luteranom na budowę trzech kościołów (w Jaworze, Świdnicy i Głogowie).
Kościół Pokoju w Świdnicy to największa drewniana barokowa świątynia w Europie (44 m długości, 30,5 m szerokości). Ma aż trzy kondygnacje empor, balkony i loże, które są w stanie pomieścić 7,5 tys. wiernych. Wnętrze zachwyca bogactwem dekoracji, barokowy ołtarz wydaje się być zrobiony z marmuru, choć jest z drewna. Dodatkowo kościół otoczony jest klimatycznym parkiem z dawnym cmentarzem.
Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat
Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat to 16 obiektów (po 8 z każdego kraju).
- Cerkiew w Turzańsku wyróżniają wieżyczki zwieńczonymi baniastymi hełmami. Obok stoi najwyższa na Łemkowszczyźnie wolnostojąca drewniana dzwonnica z 1817 roku. W środku znajduje się cenny wielopiętrowy ikonostas oraz unikalna polichromia figuralno-ornamentalna.
- Cerkiew w Brunarach to prawdziwa architektoniczna perełka Beskidu Niskiego. Wyróżnia ją błękitne wnętrze, pokryte są przez malowidła ściany, kryształowy żyrandol, a także czarno-złoty ikonostas z amboną i bocznymi ołtarzami.
- Cerkiew w Kwiatoniu wyróżnia gont, który pokrywa zarówno dach jak i ściany cerkwi. Wnętrze jest oszałamiające, malowidła imitują kształty kolumn i gzymsów, a postaci Aniołów w 3D! Równie ciekawy jest chór, który zdobią finezyjnie balustrady z arkadowymi i ażurowymi motywami.
- Cerkiew w Owczarach to typowa świątynia Łemków. Wnętrze jest oryginalne, ściany i sufity są w całości pokryte przez kolorowe polichromie. Niezwykle pięknie zdobiony jest również ikonostas pomalowany na niebieskie, czerwone i złote barwy.
- Cerkiew w Chotyńcu ma zdecydowanie najbardziej nietypową sylwetkę. Świątynię zdobią kopulaste dachy wsparte na 8 bocznych bębnach, jednak wyjątkowa jest tu zewnętrzna ażurowa galeria nad babińcem. To nietypowa, bo dwupoziomowa cerkiew.
- Cerkiew Radrużu jest najstarszą w Polsce (450 lat). To świątynia doskonała pod każdym względem: piękne polichromie, rzeźbiony ołtarz i wiekowe ikony. Dodatkowo jest przepełniona symboliką i wiarą, leży w pięknym otoczeniu, a jej kształt zdecydowanie wyróżnia ją spośród wszystkich podkarpackich świątyń.
- Cerkiew w Smolniku jest jedyną drewnianą świątynią typu Bojkowskiego, jaka do dziś przetrwała na terenie Bieszczad. Ta ponad 230 letnia świątynia przetrwała wiele trudnych prób czasu, przez lata służyła jako stodoła na siano. Dziś wyróżnia się tym, że wszystkie części cerkwi mają podobne rozmiary.
- Cerkiew w Powroźniku już od ponad 400 lat świątynia zachwyca swoimi polichromiami, jakie pokrywają ściany zakrystii. Równie ciekawie prezentuje się rozmontowany ikonostas oraz zabytkowe, kilkusetletnie ikony.
Gotowe pomysły na górskie wypady!